พระราชดำรัสของสมเด็จพระนางเจ้าฯพระบรมราชินีนาถ

“เมื่อข้าพเจ้าเดินทางไปต่างประเทศเมื่อครั้งที่แล้วข้าพเจ้า

ได้มีโอกาสพบกับผู้ทรงคุณวุฒิในด้านธรรมชาติและ

การอนุรักษ์ผู้ทรงคุณวุฒิเหล่านั้นได้แสดงความห่วงใยเป็นอย่างนิ่ง

ต่อการสูญเสียป่าไม้และสัตว์ป่าของของไทย

ข้าพเจ้าเพิ่งตระหนักว่าหลายสิ่งหลายอย่างที่เราไม่ได้ให้ความสำคัญกับมันมากนัก

กลับกลายเป็นสิ่งที่มีความสำคัญและล้ำค่าในสายตาของคนอื่นๆที่สนใจทั่วโลกสัตว์ป่าป่าเช่นนกหว้า

ไก่ฟ้าพญาลอ กระทิงและกระซู่ เป็นเพียงส่วนของสัตว์ป่าของไทยที่ใกล้สูญพันธุ์

แม้แต่ช้างซึ่งเป็นสัตว์ที่หาไม่ยากแต่ก็มีความสำคัญต่อวัฒนธรรม

และประเพณีของชาติเราที่กำลังลดจำนวนลงอย่างรวดเร็ว ”

พระราชดำรัสของสมเด็จ ฯลฯ เนื่องวันคล้ายเฉลิมพระชนพรรษา 12 สิงหาคม 2542

“ ข้าพเจ้าอยากจะเล่าโครงการปล่อยช้างคืนสู่ธรรมชาติ

ข้าพเจ้าพูดเล่นเท่านั้นเอง พูดเล่นกับพวกที่อยู่ข้างเคียง

บอกว่าไปไหนพระเจ้าอยู่หัวทรงล้อว่ามีแต่ทรงปล่อยไก่เท่านั้นเอง

เดี๋ยวพระราชินีปล่อยไก่ที่โน่น ปล่อยไป่ที่นี่

เลยบอกแหม...ถ้าได้ปล่อยช้างคืนสู่ธรรมชาติบ้างก็ดี

แล้วทุกคนก็ช่วยกันจัดให้ข้าพเจ้าปล่อยช้าง

ได้ทราบว่าเป็นที่สนใจของชาวต่างประเทศมากในการปล่อยช้างเป็นอิสระ

แล้วดูได้ผลดี รู้สึกเค้าสดชื่น ดูปรับตัวเข้ากับป่าได้เป็นอย่างดี ”

คัดลอกจากโครงการคืนช้างสู่ธรรมชาติในพระราชดำริ ของสมเด็จพระนางเจ้า พระบรมราชินีนาถ

( WWF-Thailand )

โครงการคืนช้างสู่ธรรมชาติ เป็นโครงการในพระราชดำริของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิต์พระบรมราชินีนาถ
ขณะทรงเสด็จ แปรพระราชฐานประทับ ณ พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ เมื่อวันที่ 24 พฤศจิกายน 2538
ในช่วงเวลาต่อมา กรมป่าไม้ได้จัดเตรียมพื้นที่เพื่อใช้ในโครงการดังกล่าว ไว้ที่บริเวณเขตรักษาพันธุ์สัตว์ดอยผาเมืองจังหวัดลำปาง จนกระทั่งวันอังคารที่ 14 มกราคม 2550 ได้ทรงปล่อยช้างเลี้ยงคืนสู่ธรรมชาติ เป็นครั้งแรก และปีต่อๆมาได้ทรงปล่อยเพิ่มอีกรายละเอียดดังนี้

ครั้งที่	วัน /เดือน /ปี ที่ทรงปล่อย	ประวัติ	หมายเหตุ
1	14 มกราคม 2540	1. พังบุญมี อายุ 30 ปี ประจำอยู่สถานที่ท่องเที่ยว ใน อ.แม่แตง จ.เชียงใหม่ 2. พังบัวลอย อายุ 40 ปี เป็นช้างประจำสถานที่ท่องเที่ยวใน อ.แม่แตง จ.เชียงใหม่ 3. พังมาลัยหรือวันดี อายุประมาณ 30 ปี เป็นช้างชักลากไม้ จ.ลำปาง
2	10 กุมภาพันธ์ 2541	1. พังสังวาลย์ อายุประมาณ 50 ปี จาก อ.ไชยา จ.สุราษฎ์ธานี อดีตเคยเป็นช้างทำไม้ของ ออป. ปลดชรา มาไว้ที่ศูนย์บริบาลช้าง บ้านปางหละ อ.งาว จ.ลำปาง 2. พังคำน้อย อายุ 40 ปี จาก อ.ท่าสองยาง จ.ตาก	-เสียชีวิตปี 2545 สาเหตุชราอายุเกิน 65 ปี     -เสียชีวิต ปี 2549 สาเหตุชรา
3	19 กุมภาพันธ์ 2542	1. พังคำมูล อายุ 40 ปี บ้านต้นผึ้ง ต.บ้านกลาง อ.สอง แพร่ 2. พลายสอง เกิดเมื่อเดือนมกราคม พ.ศ. 2541 บ้านต้นผึ้ง ต.บ้านกลาง อ.สอง จ.แพร่ (เป็นลูกของพังคำมูล)	-เสียชีวิต ปี 2544 สาเหตุแย่งเป็นแม่รับ -นำไปปล่อยที่อุทยานแห่งชาติแม่วงศ์ จ.นครสวรรค์ เมื่อวันที่ 24 มกราคม 2548
4	ปีพ.ศ.2544	1.พังคำมูลใหญ่ อายุ 46 ปี เจ้าของเดิมชื่อนายทวี คำกันทา บ้านเลขที่ 15 ม. 3ต.แม่สัน อ.ห้างฉัตร จ.ลำปาง จัดซื้อโดยเงินของ อบต. ในพื้นที่ อ.แม่เมาะ (โครงการสร้างโลกใหม่ฯ) 2. พังบัวทอง อายุ 49 ปี เจ้าของ เดิมชื่อ นายดกมินทร์ ใจกันทา บ้านเลขที่ 64/1 ม.1 ต.เมืองยาว อ.ห้างฉัตร จ.ลำปาง จัดซื้อโดยเงินบริจาคของโครงการ (โครงการสร้างโลกใหม่ฯ) 3. พังชุมพลี อายุ 46 ปี เจ้าของเดิม นายอิ่น อุตมา บ้านเลขที่ 35/1 ม.3 ต.แม่สัน อ.ห้างฉัตร จ.ลำปาง จัดซื้อโดยเงินบริจาค (โครงการสร้างโลกใหม่ฯ) 4. พังบัวเงิน อายุ 41 ปี เจ้าของเดิมชื่อนายศิริพร ท้าวขวาง บ้านเลขที่ 8/3 หมู่ 1 จัดซื้อโดยเงิน อบต. ในพื้นที่ อ.แม่เมาะ จ.ลำปาง (โครงการสร้างโลกใหม่ฯ) 5. พังบัวทอง (คำน้อย) อายุ 44 ปี เจ้าของเดิมชื่อ นายเดื่อน แสนหลวง บ้านเลขที่ 22/1 ต.แม่ตีบ อ.งาว จ.ลำปาง จัดซื้อโดยเงิน อบต. ในพื้นที่ อ.แม่เมาะ จ.ลำปาง 6. พังบุญมี (น่าน) ไม่มีประวัติ 7. พังบุญรอด ไม่มีประวัติ	นำไปปล่อยอุทยานแห่งชาติภูภาน จ.สกลนคร   -เสียชีวิต ปี 2549 สาเหตุแผลที่ปากอักเสบเรื้อรัง     -นำไปปล่อยอุทยานแห่งชาติภูภาน จ.สกลนคร
5	9 กุมภาพันธ์ 2548	1.พังสำราญ (ไม่มีประวัติ)
รวม	2550	มีช้างทั้งหมดในโครงการทั้งหมด 15เชือก	เสียชีวิต 4 เชือก ย้ายไปที่อื่น 3 เชือก
คงเหลือ	2550	ในเขตฯ ดอยผาเมือง 8 เชือก

 

สรุปจำนวนที่ทรงปล่อย 15 เชือก

• ปล่อยอิสระอาศัยอยู่ในป่าเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดอยผาเมือง 8 เชือก
• นำไปปล่อยที่อื่น 3 เชือก(พลายสอง,พังบัวทอง,พังบัวเงิน)
• เสียชีวิต 4 เชือก(พังสังวาล,พังคำน้อย,พังคำมูล,พังชุมพลี)

หน่วยงาน/องค์กรที่เข้าร่วมดำเนินการ

1.องค์การอุตสาหกรรมป่าไม้ สถาบันคชบาล (ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย) รับผิดชอบดูแลสุขภาพช้างในโครงการ

2.กองทุนสัตว์ป่าโลก WWF . (ระหว่างปี พ.ศ.2542-2545)ดูแลพฤติกรรมช้างในโครงการ

3.มูลนิธิคืนช้างอยู่ธรรมชาติ ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิต์พระบรมราชินีนาถ (ปี 2545-ปัจจุบัน)

ดูแลติดตามพฤติกรรมช้างในโครงการ

4.กรมอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่าและพันธุ์พืช โดยเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดอยผาเมือง รับผิดชอบ ดูแลพื้นที่อยู่อาศัยของช้างในโครงการ

การควบคุมดูแล และการติดตามพฤติกรรม

ช้างทั้งหมดอยู่ในความดูแลรับผิดชอบของมูลนิธิคืนช้างสู่ธรรมชาติในสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถการดูแลสุขภาพช้างอยู่ในความดูแลของโรงพยาบาลช้าง สถาบันคชบาล องค์การอุตสาหกรรมป่าไม้ส่วนเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดอยผาเมือง ดูแลรับผิดชอบพื้นที่อยู่อาศัยของ ช้างในโครงการอย่างไรก็ตาม เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่ าดอยผาเมือง ได้จัดเจ้าหน้าที่ออกติดตามพฤติกรรมช้างในโครงการอย่างสม่ำเสมอและ ต่อเนื่องเป็นประจำทุกเดือน
รวมทั้งได้ประสาน งานกับ เจ้าหน้าที่หน่วยงาน ภาคสนามของมูลนิธิคืนช้างสู่ธรรมชาติทำการจดบันทึก พฤติกรรมที่พบเห็น ตำแหน่งที่อยู่อาศัย พืชอาหารที่ช้างใช้ประโยชน์ เพื่อนำมาวิเคราะห์ และจัดทำระบบฐานข้อมูลทำให้ได้ข้อมูลที่เป็นปัจจุบัน จากการติดตาม พฤติกรรมตั้งแต่ เดือน กรกฎาคม 2549ถึงเดือนเมษายน 2550 พอสรุปได้ดังนี้

1. พฤติกรรมการรวมกลุ่ม

จากข้อมูลรายงานการติดตามของเจ้าหน้าที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดอยผาเมือง และเจ้าหน้าที่มูลนิธิฯ พบช้างได้อาศัยอยู่รวมกันเป็นกลุ่มเล็กๆ ไม่รวมตัวกันเป็นกลุ่มใหญ่ สามารถแยกเป็นกลุ่มได้ดังนี้

กลุ่มที่ 1 พังบัวลอย-พังบุญรอด อยู่อาศัยและหากินรวมกันบริเวณป่าห้วยเบิก,ห้วยแม่อ้น

(สาขาห้วยแม่เกี๋ยง)

กลุ่มที่ 2 พังมาลัย-พังบุญมี อาศัยและหากินรวมกันบริเวณป่าห้วยมะนาว ห้วยขนุน ห้วยหินกอง

(สาขาห้วยแม่เกี๋ยง)

กลุ่มที่ 3 พังทองใบ-พังบุญมี(น่าน) อยู่อาศัยและหากินรวมกันบริเวณป่า ห้วยแม่ปู ขุนห้วยแม่เกี๋ยง

และห้วยแม่ยาว

กลุ่มที่ 4 พังคำมูลใหญ่ อาศัยและหากินตัวเดียวแต่จะคอยติดตามกลุ่มที่ 2 แบบอยู่ห่างๆ

ระยะประมาณ 1 กม.

กลุ่มที่ 5 พังสำราญ อยู่อาศัยและหากินตัวเดียวแต่จะคอยติดตาม กลุ่มที่ 1 แบบอยู่ห่างๆ

ระยะประมาณ 1 กม. และมีพฤติกรรมออกมากินพืชผลการเกษตรของราษฎร จำนวน 4 ครั้ง พฤติกรรมออกมากินพืชผลการเกษตรของราษฎร จำนวน 4 ครั้ง

ครั้งที่	ชื่อ	ท้องที่ที่เข้าทำลาย	ชนิดพืช	ค่าเสียหาย/บาท	ข้อมูล ณ วันที่
1	พังสำราญ	บ้านเวียงใต้ ม.2 ต.เมืองยาว อ.ห้างฉัตร จ.ลำปาง	ต้นกล้วย	เจ้าของไม่คิดค่าเสียหาย	18 ก.พ.2549 (เสนาะ วิริยาลัย)
		บ้านเวียงใต้ ม.2 ต.แม่สัน อ.ห้างฉัตร จ.ลำปาง	ต้นกล้วย,มะพร้าว	200.-บาท	18 ก.พ.2549 (เสนาะ วิริยาลัย)
		บ้านเวียงใต้ ม.2 ต.เมืองยาว อ.ห้างฉัตร จ.ลำปาง	ต้นกล้วย	เจ้าของไม่คิดค่าเสียหาย	18 ก.พ.2549 (เสนาะ วิริยาลัย)
2	พังสำราญ	บ้านเวียงใต้ ม.2 ต.เมืองยาว อ.ห้างฉัตร จ.ลำปาง	ต้นกล้วย,มะพร้าว	200.-บาท	22 ก.พ.2549 (เสนาะ วิริยาลัย)
3	พังสำราญ	บ้านเวียงใต้ ม.2 ต.เมืองยาว อ.ห้างฉัตร จ.ลำปาง	ต้นกล้วย,มะพร้าว มะละกอ	700.-บาท	7 พ.ย.2549 (เสนาะ วิริยาลัย)
4	พังสำราญ	บ้านเวียงใต้ ม.2 ต.เมืองยาว อ.ห้างฉัตร จ.ลำปาง	ข้าว	เจ้าของไม่คิดค่าเสียหาย	31 ก.ค.2549 (เสนาะ วิริยาลัย)

2.พฤติกรรมการกินพืชอาหาร

พืชอาหารที่ช้างกินโดยรวม เช่น ต้นและใบไม้ไผ่บง ,ไผ่ไร่ ,ไผ่ป้าง กล้วยป่า, เถาวัลย์หาญ,เครือเถาวัลย์บ้า,ต้นแขมก๋ง,กราวเครือ,ตองสาด,เปลือกไม้

3. แหล่งที่อยู่อาศัยและพฤติกรรมโดยรวม

กลุ่มที่	ชื่อ	ท้องที่ที่เข้าทำลาย	พฤติกรรมเมื่อพบเห็นเจ้าหน้าที่	สุขภาพ
1	พังบัวลอย, พังบุญรอด	บริเวณห้วยเบิก (แม่เกี๋ยง) พิกัด 47 Q 0517318 UTM 2022380	หูผึ่งกางและพุ่งเข้าใส่ เมื่อเรียกชื่อ ทั้ง 2 เชือก มันหันมามองแล้วก็ร้องเสียงดังพร้อมกับเดินหนีไป	สมบูรณ์แข็งแรง มูลละเอียด
2	พังสำราญ	บริเวณห้วยเหียง (ห้วยแม่เกี๋ยง)	เมื่อเห็นเจ้าหน้าที่เดินเข้ามาหาไม่แสดงอาการอะไร อยู่นิ่งๆเฉยๆเรียกชื่อ หันมามองอยู่กับที่	สมบูรณ์แข็งแรง มูลหยาบ ปัสสาวะสีเหลือง เล่นโคลน
3	พังบุญมี พังมาลัย	บริเวณห้วยมะนาว พิกัด N 18 ? 18 ? 22.8 E 99 ? 10 48.8	หูผึ่งกางหากรบกวนจะพุ่งเข้าใส่เมื่อ เรียกชื่อ ทั้ง 2 เชือก เดินหนีไป	สมบูรณ์แข็งแรง มูลละเอียด เล่นโคลน
4	พังทองใบ, พังบุญมี(น่าน)	บริเวณห้วยปู พิกัด พิกัด N 18 ? 18 ? 14.5 E 99 ? 11 45.5	หูผึ่งกาง เรียกชื่อ ทั้ง 2 เชือก เดินหนี	สมบูรณ์แข็งแรง มูลละเอียด เล่นโคลน เล่นฝุ่น
5	พังคำมูลใหญ่	บริเวณห้วยแฮด พิกัด N 18 ? 20 ? 24.8 E 99 ? 10 39.3	เมื่อได้ยินเสียงหันหน้าหนีและชอบซุ่มอยู่ในพุ่มไผ่ไร่	สมบูรณ์แข็งแรง มูลละเอียด เล่นโคลน

อาการขู่ของช้าง

 

กิจกรรมที่อยู่ในระหว่างการดำเนินงานในปี 2550

1. การเฝ้าติดตามพฤติกรรม เดือนละ 3-4 ครั้ง โดยเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดอยผาเมือ

ง และมูลนิธิคืนช้างสู่ธรรมชาติ

2. โครงการวิจัยของมหาลัยเชียงใหม่ โดยนางสาวรุ่งลาวัลย์ แสงสุริย์ ร่วมกับ

เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดอยผาเมือง เรื่อง “พฤติกรรมและการปรับตัวของช้างเอเชีย ( Elephas maximus )

ในการคืนช้างสู่ธรรมชาติบริเวณ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ดอยผาเมือง ,,

ปัญหา/อุปสรรค

1. ช้างออกมากินพืชไร่ของชาวบ้าน จำนวน 4 ครั้ง และได้จ่ายชดเชยค่าเสียหาย เป็นเงิน 1,100 บาท

2. แหล่งน้ำฤดูแล้ง ค่อนข้างขาดแคลน

3. การเคลื่อนย้ายช้างเข้า-ออก (ช้างนอกโครงการฯ) ของเจ้าหน้าที่มูลนิธิคืน ช้างช้างสู่ธรรมชาติฯไม่แจ้งหรือประสานงาน ให้เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดอยผาเมืองทราบ

ภาพช้างสำราญ

ภาพช้างบัวลอย

ภาพช้างบุญรอด

กลับข้างบน

กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช